Jak mózg uczy się odporności na lęk?

Co robić, gdy odczuwamy lęk? Unikać go – o ile się da?

Unikanie – to taktyka, która nie zawsze sprawdza się w praktyce. Po pierwsze to nie da się uniknąć wszystkich sytuacji wywołujących u nas lęk, po drugie nie zawsze ma to sens.

Weźmy prosty przykład: lęk przed osami czy pszczołami. Latem łatwo spotkać je w parku czy kawiarni. Siedzisz spokojnie z lodami i tu nagle jedna z nich przylatuje do kubka. Takie spotkanie najczęściej skończy się dyskomfortem psychicznym – nie jest on jednak na tyle silny, byśmy w ogóle zrezygnowali ze spożywania lodów na wolnym powietrzu.

Najczęściej jesteśmy w stanie kontrolować nasz lęk w takiej sytuacji, to znaczy, odgonimy co najwyżej ręką natrętnego owada. Pokonujemy nasz refleks ucieczki nawet wtedy, gdy robi nam się gorąco i coś sznuruje nam klatkę piersiową. Ktoś inny w takiej sytuacji poderwie się i odbiegnie z krzykiem na bezpieczną odległość – takie przypadki też się zdarzają. Tej osobie nie udało się opanować refleksu unikania. Nie mówię tu o przypadkach, gdy ktoś jest na osy czy pszczoły uczulony.

Siedząc spokojnie, wytrzymując stres związany z lękiem – uczymy się tej reakcji. Nasz umysł doświadcza, że jesteśmy w stanie kontrolować naszą sytuację. Możemy mu w tym aktywnie pomóc, choćby przez spokojny oddech, albo rozważania w stylu: „Ciekawe, czy to ta sama osa, co ostatnim razem”.

Istotny jest tutaj sposób, w jaki reagujemy na lęk w danej sytuacji. Jeśli pozostajemy w sytuacji mimo dyskomfortu, uczymy się czegoś ważnego: że lęk może się pojawić, ale nie musi przejąć kontroli. Pomaga w tym spokojny oddech albo prosta, racjonalna interpretacja, np. „to tylko pszczoła, nic mi nie zrobi”.

Tego typu odporność nie ogranicza się tylko do jednej kategorii wydarzeń. Badania pokazały, że może się ona przenieść na inne obszary życia. Gdy staniemy się bardziej odważni w sytuacji jak ta z osą, istnieje duże prawdopodobieństwo, że także nasze problemy w kontaktach społecznych ulegną poprawie – choć gwarancji na to nie ma. Wtedy na przykład podczas zakupów w sklepie łatwiej będzie nam zapytać o coś ekspedientkę. Tu też może pomóc myśl: „Ekspedientka nic mi nie zrobi, nawet jak ma tak ponurą minę”.

Część neurobiologiczna (uproszczony model)

Badania sugerują, że regulacja lęku wiąże się z interakcją kory przedczołowej (PFC / prefrontal cortex) i układu serotoninowego, w tym jądra szwu grzbietowego (DRN / dorsal raphe nucleus), które moduluje reakcje ciała migdałowatego (amygdala), odpowiedzialnego za wykrywanie zagrożeń.

Chodzi tu o dwukierunkowy obwód regulacyjny:
- kora przedczołowa (PFC) → hamuje DRN (kontrola top-down)
- DRN (jądro szwu grzbietowe) → moduluje PFC (wpływa na kontrolę poznawczą i stabilność emocji)

W efekcie „odczuwany lęk” nie jest prostą reakcją jednego ośrodka, lecz wynikiem dynamicznej regulacji między systemami odpowiedzialnymi za ocenę zagrożenia i kontrolę poznawczą.

Warto jednak podkreślić, że opis ten jest modelem uproszczonym, użytecznym do zrozumienia podstawowych mechanizmów, a nie pełnym odwzorowaniem złożonej dynamiki neuronalnej.

Poniżej link do badań dotyczących tego tematu.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10205144/