Magiczna pamięć – skojarzenia

Na blogu Tomka przeczytałem o psach ze schroniska, które on wyprowadza na spacer. Tomek napisał, że jeden z psów jest bardziej płochliwy, boi się ludzi – pewnie przeżył coś nieprzyjemnego w przeszłości. Pies ten czuje się za to pewniej w towarzystwie innego psa ze schroniska, więc razem z nim zabierany jest na spacer.

Kiedyś pomyślałbym, że takie życie, coś tam w głowie tego psa zapamiętało nieprzyjemną sytuację i trudno to pewnie zmienić. Dziś wiem, że za takim wspomnieniem stoją konkretne zmiany fizyczne i biochemiczne w układzie nerwowym.

Wiem też, bo naoglądałem się różnych filmów na internecie, że tego typu zachowanie u psa zazwyczaj można zmienić, choć najczęściej wymaga to cierpliwości i pracy. 

Skojarzenia i emocje. (AI)

W tym wpisie nie chodzi mi o przedstawienie całego mechanizmu działania pamięci. To po pierwsze bardzo obszerny temat, a po drugie nie do końca poznany, tym bardziej, przeze mnie. Chodzi mi tu raczej o prezentację paru elementów modelu używanego do opisu działania pamięć – głównie o skojarzenia, receptory, ale także parę substancji, choćby takich jak serotonina.

Wspomniany już powyżej pies ma najwidoczniej niemiłe skojarzenia związane z ludźmi. Jego wcześniejsze doświadczenia sprawiły, że obecność człowieka zaczęła kojarzyć mu się z zagrożeniem. Zapamiętał sobie, że trzeba być ostrożnym w stosunku do niego.

Taka pamięć, wspomnienie, związane z negatywnymi skojarzeniami, może powstać poprzez jakieś wydarzenie albo ich szereg. Ktoś mógł tego psa bić lub powodować ból w inny sposób i pies ten to zapamiętał. Teraz widok czy obecność człowieka kojarzy mu się z bólem.

Dlaczego więc ten lęk nie znika, skoro pies przeżywa teraz przyjemne chwile z człowiekiem? Tomek wychodzi z nim na spacery i pies najwidoczniej cieszy się na nie. Można też wyjść z założenia, że w schronisku również nikt tego psa źle nie traktuje, albo nie inaczej niż tego drugiego psa, a ten nie ma takich problemów. Dlaczego dobre traktowanie teraz nie kasuje od razu tego złego z przeszłości?

Problem polega na sile tego złego skojarzenia. Ta zależy od warunków, w których doszło do jego utrwalenia.

Silne pobudzenie emocjonalne może sprzyjać lepszemu utrwaleniu niektórych zdarzeń czy informacji.

Towarzyszące mu procesy biologiczne mogą prowadzić do zmian w połączeniach między neuronami, które uczestniczą w tworzeniu i utrwalaniu pamięci. Dzieje się tak nie tylko u psów, ale też u ludzi czy nawet u ślimaka o melodyjnym imieniu: Aplysia californica.

Receptory są jednym z elementów, które pozwalają neuronom reagować na sygnały chemiczne. To dzięki nim serotonina czy glutaminian mogą zmieniać działanie synapsy. Nie są więc przełącznikami pamięci, ale częścią mechanizmu, dzięki któremu doświadczenie może prowadzić do trwałych zmian w połączeniach między neuronami.

Dochodzi nie tylko do zmian na połączeniach neuronowych, w tak zwanych synapsach, ale również wewnątrz komórek. Elementy takiego procesu uwidocznione są na ilustracji.

 Uczenie asocjacyjne, Aplysia. (AI) 

Z drugiej jednak strony nowe, pozytywne doświadczenia mogą prowadzić do powstania nowych skojarzeń, które konkurują z tymi wcześniejszymi i mogą osłabiać ich wpływ na zachowanie. Dlatego psy mogą na nowo zdobyć zaufanie do ludzi.

To tyle na dzisiaj, o pamięci. Będę wracał do tego tematu, starając się w prosty sposób przedstawić pewne zjawiska z nią związane. Dzisiaj tylko skrawek tego modelu, dotyczący emocji i tworzenia skojarzeń, czyli uczenia asocjacyjnego.

Po co komu ta wiedza? Myślę, że paru osobom może ona pomóc w innym spojrzeniu na własne problemy. Staną się one bardziej zrozumiałe, co nie znaczy, że znikną. Z tym że jak to się mówi, nazwanie czegoś po imieniu daje nad tym pewną kontrolę. Łatwiej też znaleźć informacje na ten temat.

Łatwiej zrozumieć też, że wspomniany już pies niekoniecznie zapomina, że człowiek może być zagrożeniem. Może nauczyć się jednak, że ten konkretny człowiek nie jest związany z niebezpieczeństwem, ale nawet z przyjemnością, jaką jest spacer.

– Czy myślałeś kiedyś o tym, że emocje mogą sprawić, że niektóre rzeczy zapamiętujemy znacznie lepiej niż inne?

Tu link do video, w którym gościu "siedzi z psami", to znaczy, przyzwyczaja do ludzi psy ze schroniska. Można sobie włączyć automatyczne tłumaczenie mowy, choć wtedy głos tego gościa się gubi. Nie wiem, czy działa tłumaczenie napisów, bo u mnie nie działało.

Linki do paru badań na temat pamięci:
Transcription Factors in Long-Term Memory and Synaptic Plasticity 
Oxytocin and Fear Memory Extinction: Possible Implications for the Therapy of Fear Disorders?

Temat funkcjonowania pamięci poruszam również w książce „Dobre i złe dni. O traumie dla wędrowców”.