Podwójne standardy wobec samego siebie

Czasami mam tak, że coś teoretycznie jest na moim poziomie, a mimo to nie umiem tego zrobić. Innym razem coś trudniejszego wcale nie sprawia mi problemu. I nie zawsze da się to łatwo wyjaśnić umiejętnościami, siłą, czy techniką.

Weźmy na przykład wspinaczkę — tu łatwo to dostrzec. Trudność nie jest czymś całkowicie obiektywnym. Dwie drogi mogą mieć ten sam stopień trudności, a mimo to jedna będzie dla mnie „do zrobienia”, a druga kompletnie nie do przejścia. Czasem dzieje się też odwrotnie — coś, co inni uważają za trudne, dla mnie okazuje się względnie naturalne. W rozmowach ze wspinaczami często wychodzi, że wiele osób odczuwa to podobnie; jedne drogi „pasują”, inne nie.

I wtedy zaczyna się ciekawa część — porównywanie nie tyle prób pokonania tych dróg, ile własnych reakcji na to. Gdy drogę przeszło się bez problemów, to uważa się, że była ona łatwa. Porażkę tłumaczy się jednak tym, że było się nieudolnym. 

Stosuje się podwójny standard wobec samego siebie: 

• Sukces: „To nic takiego, każdy by sobie poradził”
• Porażka: „To dowód, że jestem beznadziejny”

W psychologii opisuje się to jako negatywny styl atrybucji. Polega on na tym, że: 

• sukcesy wyjaśnia się czynnikami zewnętrznymi (np. „było łatwe”, „miałem szczęście”),
• a porażki przypisuje się własnym, trwałym cechom („nie potrafię”, „jestem nieudolny”).

W praktyce oznacza to pomniejszanie własnych sukcesów i jednoczesne wzmacnianie znaczenia porażek. Psychologia poznawcza określa ten mechanizm jako jedną z form dewaluacji pozytywów — czyli tendencji do umniejszania tego, co działa na naszą korzyść.

Jest to również jednym z klasycznych błędów poznawczych opisywanych w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT).

W kontekście doświadczeń traumatycznych, takich jak CPTSD, warto zauważyć, że taki sposób myślenia często nie pojawia się przypadkowo. Osoba, która w przeszłości była często krytykowana, może nauczyć się: 

• ignorowania własnych sukcesów,
• traktowania błędów jako zagrożenia,
• budowania obrazu siebie głównie na podstawie porażek.

W efekcie błędy poznawcze związane z przeszłością mogą obniżać poczucie własnej skuteczności (self-efficacy). Pojawia się wtedy schemat: „jeśli coś mi nie wychodzi, to znaczy, że się nie nadaję”, podczas gdy sukcesy nie mają wystarczającej siły, żeby ten obraz skorygować.

Poznanie tego mechanizmu jest pierwszym krokiem do zmiany. Kolejnym może być świadome zwracanie uwagi na własne sukcesy — nie w sensie ich wyolbrzymiania, ale zauważania ich jako realnych zdarzeń, które również coś mówią o naszych możliwościach. Nie trzeba ich specjalnie celebrować, ale warto sobie o nich przypominać, bo często są one bardziej istotne, niż nam się wydaje.

A jak to wygląda u Ciebie?

Na koniec coś lżejszego — drzewo z pobliskich ogródków działkowych 🙂 

O tych i podobnych zjawiskach piszę szerzej w mojej książce (link na marginesie).