Dlaczego wiem, co powinienem zrobić, ale nie mogę zacząć?

Siedzę przy biurku i chcę się zabrać za zrobienie tego wpisu. Coś mi to jednak nie wychodzi. Zamiast zacząć klikać na klawiaturze, obserwuję, jak dziesiątki myśli przemyka mi przez głowę. Takich w stylu: „Nie wiem, o czym”, „Nikomu się nie spodoba”, „To nie ma sensu”. Równocześnie czuję, jak coś mi ściska klatkę piersiową, jakaś siła mnie lekko unieruchamia. Inaczej to bym się wziął za pisanie.

Zbierając się tak w sobie, dostrzegam jakieś okruchy na brzegu biurka. Wstaję więc i idę do kuchni po ściereczkę – muszę je przecież zetrzeć. Nie przeszkadzały mi wcześniej – czy to dlatego, że ich nie zauważyłem?

Sytuacja jak powyżej nie jest niczym niezwykłym. To prokrastynacja – odsuwanie na przyszłość tego, co chciałoby się zrobić teraz. Może dotyczyć ona przygotowania do trudnej rozmowy, w relacji, w pracy albo z jakimś fachowcem czy urzędem przez telefon. Może to być też wyjście z domu, niektórzy mają z tym problemy. Wiele jest wariantów aktywności, przy których występuje odkładanie na później albo na jutro.

Zawsze interesowało mnie, dlaczego tak się dzieje. Bo niby chcę, ale nie mogę. Coś niewidzialnego stoi mi na przeszkodzie. Czym jest ta siła?

Poniżej jedna z możliwych odpowiedzi.

Mózg cały czas pracuje, przygotowując nas do tego, co może się wydarzyć. Stara się przewidzieć przyszłe scenariusze, wykorzystując wcześniejsze doświadczenia, kontekst i aktualne informacje.

Jak jest gorąco, to czasami jest to myśl o zjedzeniu zimnych owoców, zimą za to – myśl o wypiciu gorącej czekolady, kawy lub herbaty. Gdy za oknem pada deszcz, wychodząc z domu, zabieramy pelerynę lub parasol. Nasza głowa wie, że możemy zmoknąć, jesteśmy więc do tego przygotowani.

Nie inaczej jest, gdy świadomie zabieram się do czegoś. Tutaj też głowa zaczyna snuć rozważania na temat działania i jego konsekwencji. Jak coś napiszę, to mogę zostać skrytykowany. Nie muszę o tym myśleć świadomie, ale automatycznie odczuwam niepokój. Przyjemniej jest wtedy wstać od biurka, opóźnić ten moment konfrontacji z tym nieprzyjemnym uczuciem.

Wstaję i idę po ściereczkę do kuchni. Wygląda to tak, jakby moja głowa wybrała ten wariant działania: „usunięcie denerwującego mnie kurzu”. Kto inny zaczyna myć okna w podobnej sytuacji.

Często nie reagujemy na samo zadanie, lecz na przewidywane przez nas jego konsekwencje lub związany z nim stan emocjonalny. Czy to robienie wpisu, czy przygotowanie do rozmowy z szefem. Myśl o tym wiąże się z nieprzyjemnym uściskiem w brzuchu, robię więc coś innego, by lepiej się poczuć. Unikam.

Emocje związane z wyobrażeniem przyszłej sytuacji potrafią nie tylko zamrozić czy namieszać w głowie, ale także wywołać złość, bezradność czy smutek. Można na przykład złościć się, że trzeba gadać z „głupim szefem”, albo żalić nad sobą, bo „nic mi nigdy nie wychodzi”. Ten sposób myślenia wiedzie nas w stronę: „Dlaczego mam to w ogóle robić?”.

Siedzę przy biurku i wiem, że klawiatura mnie nie ugryzie. Wiem, że tyle już zrobiłem wpisów i przeżyłem. Klikam więc i tak powstaje ten tekst.

Stosuję różne metody, by przeskoczyć przez własny cień i móc w trudnych chwilach coś zrobić. Poniżej parę z nich, bo można:

• Zauważyć, że odczuwam niepokój lub lęk, i oddzielić go od rzeczywistego zagrożenia.
• Stosować techniki relaksacyjne: takie jak kontrolowane oddychanie.
• Robić trudne zadania, gdy ma się najwięcej siły do tego.
• Traktować wyzwanie jako trening.
• Zacząć od nawet śmiesznie małego kroku jak napisanie pierwszego zdania.
• Skorzystać z muzyki w tle albo użyć kofeiny – ta pomaga nawet myszom.
• Wykorzystać rutyny, nawyki.

 

A co zrobić, jak mimo wszystko nic nie wychodzi? Bo takie sytuacje też się zdarzają. 

• Nie traktować porażki jako totalną przegraną, ale jako nowe doświadczenie:
• Teraz nie wyszło, ale nadal będę nad tym pracował.
• Szukać nowych metod, by osiągnąć cel.

Warto kontynuować wysiłki, bo każdy sukces, nawet mały, może ułatwić osiągnięcie przyszłych celów. Dlatego warto zwracać na nie uwagę, bo skoro raz dałem radę, wiem już, że jest to możliwe.

Powtarzanie działań wymagających wysiłku może trenować zdolność do podejmowania wysiłku i kontroli, a jedną z hipotez dotyczących mechanizmu są zmiany w efektywności sieci mózgowych zaangażowanych w kontrolę.

Doświadczenie przejścia trudnej sytuacji – zakończone sukcesem – może osłabić lęk następnym razem. W ten sposób uczymy się również, że przewidywane zagrożenie nie zawsze się pojawia. Nie musi to oznaczać wymazania starego lęku. Często chodzi o nauczenie się nowej zależności, która może hamować wcześniejszą reakcję.

Odsuwanie zadań w przyszłość jest popularnym tematem. Tutaj skupiłem się na pokazaniu, że może ono dotyczyć wyboru alternatyw, w formie tendencji do unikania. Nie jest to jedyny powód i jedyna interpretacja tego zjawiska. Niemniej jednak można nad nim pracować, bo nasz mózg jest zdolny do adaptacji, to znaczy, jedną z jego cech jest neuroplastyczność.

– Ciekawe, czy Ty też dostrzegasz, że unikanie może czasami polegać na wybieraniu bardziej przyjemnych albo mniej nieprzyjemnych wariantów myśli i działań?

Podobne tematy poruszam również w książce „Dobre i złe dni. O traumie dla wędrowców”, a także w innych wpisach na blogu i FB.

Linki do badań naukowych:

„Training Willpower: Reducing Costs and Valuing Effort”: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9095966/

Cytat: „It is possible that caffeine, like selective adenosine A2A antagonists, could have some therapeutic benefit for treating effort-related symptoms.”:  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29408363/